ARMADA 1588

I. Elizabeth: dosyayı sen yönet

Armada İngiltere'ye neden çıkamadı?

Mary Stuart idam edildi. Lizbon'da İspanyol gemileri toplanıyor, Flandre'de Parma'nın ordusu bekliyor. Kraliyet donanmasının otuz dört gemisi var; hazinen ise ince.

Bu dosyayı oyna

I. Elizabeth · İngiltere ve İrlanda Kraliçesi

Yaş	53 (7 Eylül 1533 doğumlu)
Doğum	Greenwich Sarayı
Tahtta	17 Kasım 1558'den beri
Bulunduğun yer	Greenwich Sarayı · Mart 1587
Elindeki güç	Kraliyet donanması (34 savaş gemisi), kıyı milisleri, Danışma Meclisi
Rakibin	İspanya Kralı II. Felipe

Mart 1587. Mary Stuart iki ay önce, 8 Şubat'ta Fotheringhay Şatosu'nda idam edildi. Ölüm fermanı senin imzanı taşıyor; fermanın gönderilişini ne kadar istediğin bugün de tartışılır. Katibin Davison Kule'ye kapatıldı, Avrupa sarayları matem tuttu. Greenwich'te masanda bu kez başka bir kâğıt var: Lizbon ve Cádiz'de İspanyol gemileri toplanıyor.

Kral II. Felipe'nin planı belli olmaya başladı. Flandre'deki Parma Dükü'nün ordusu, yani yaklaşık otuz bin kişi, Kanal'ın öbür yakasında bekliyor. Donanmanın işi o orduyu karşıya geçirmek. Sen 1585'ten beri Hollanda'daki isyancılara asker ve para veriyorsun; Drake Karayipler'de İspanyol limanlarını vurdu. Felipe'nin hesabı bu hesaplaşmayı bitirmek.

Takvim notu: İngiltere hâlâ eski Jülyen takvimini kullanıyor; kıta Avrupası 1582'den beri Gregoryen'i. Aradaki fark on gün. Bu dosyadaki tarihler Jülyen, Gregoryen karşılığı parantezde. Biz de bu dosyada şunu soracağız: Armada İngiltere'ye neden çıkamadı?

Tarihte gerçekte ne oldu

Mary Stuart 8 Şubat 1587'de (Jülyen; G 18 Şubat) Fotheringhay'da idam edildi. Nisan'da Drake Cádiz'e girdi ve limandaki gemileri yaktı; ardından São Filipe hazine gemisini ele geçirdi. Armada'nın hazırlığı bir yıl gecikti.

YAKLAŞIKCádiz baskınında yok edilen ya da ele geçirilen gemi sayısı için kaynaklar 27 ile 37 arasında rakam verir. Gemilerin çoğu erzak ve mühimmat taşıyan nakliyeydi. Drake'in varil tahtası yaktığı ve bunun sonraki yıl erzakın bozulmasına katkı yaptığı söylenir; bu etkinin ölçüsü tartışılır.

RİVAYET · KESİN DEĞİLŞubat 1588'de Santa Cruz Markisi öldü; Felipe komutayı Medina Sidonia Dükü'ne verdi. Dükün görevi istemediğini, deneyimsizliğini ve deniz tutmasını yazdığı anlatılır; mektubun ne kadar içten olduğu tartışılır.

YAKLAŞIKArmada Mayıs 1588'de (Jülyen 18 Mayıs; G 28 Mayıs) Lizbon'dan çıktı, Finisterre'de fırtınaya girdi, Haziran ortasında La Coruña'da toplandı ve 22 Temmuz'da (G) yeniden yola çıktı. Yaklaşık 130 gemi, otuz bine yakın denizci ve asker, 2 bin 400 kadar top. 29 Temmuz'da (G; Jülyen 19 Temmuz) Lizard açığında görüldü.

YORUMFelipe'nin planı, Parma'nın Flandre'deki yaklaşık otuz bin kişilik ordusunu Kanal'dan geçirmekti; Armada onu korumakla görevliydi. Parma'nın mavnaları ve askeri Armada Calais'e vardığında hazır değildi; Hollandalı gemiler Dunkirk önünü tutuyordu. Derin gövdeli Armada sığ kıyıya giremiyordu. Planın en zayıf halkası buydu.

Eddystone, Portland ve Wight Adası önünde (Jülyen 20–25 Temmuz) çarpışmalar oldu. İngiliz topları uzun menzilliydi ama isabeti azdı; Armada hilal düzenini korudu. Howard barut ve gülle istedi; ikmal çarpışmaların ardından yetişti. Rosario ele geçirildi, San Salvador'da barut ambarı patladı.

27 Temmuz'da Armada Calais'e demirledi. 28/29 Temmuz gecesi (G 7/8 Ağustos) sekiz ateş gemisi Armada'ya salındı; İspanyollar halat keserek dağıldı. 29 Temmuz'da Gravelines'te İngiliz filosu yakın mesafeden ateş etti. Rüzgâr Armada'yı sığlıklara doğru sürükledi, sonra batıya dönüp onları kuzeye kaçırdı. İspanyol kaybı için 600 üstünde ölü, 800 kadar yaralı ve beş gemi denir; İngiliz ölüsü 50–100 (YAKLAŞIK).

RİVAYET · KESİN DEĞİLElizabeth 8–9 Ağustos'ta (Jülyen) Tilbury'ye gitti ve askerlere hitap etti. Konuşmanın bilinen metni, yıllar sonra yazılan bir mektupta aktarıldı; kraliçenin kendi kaydı değildir. O sırada Armada kuzeye kaçmıştı.

YAKLAŞIKArmada İskoçya ve İrlanda çevresinden döndü; Eylül'de (G) fırtınalarda çok gemi kaybetti. Kaynaklar toplam kayıp için 44 civarı gemi ve 11–20 bin ölüden söz eder; İngiliz donanmasında tifüs ve ödenmeyen maaşlar da binlerce tayfanın ölümüne yol açtı. Osmanlı yönünde Elizabeth ve Harborne İspanya'ya karşı bir donanma hareketi umdu, ama Osmanlı donanması Atlantik'e gelmedi; İspanya ile ateşkes ve İran savaşı bunu engelledi (kaynakla doğrulanmalı).

Kaynaklar

Garrett Mattingly, The Armada (1959)
Colin Martin ve Geoffrey Parker, The Spanish Armada (1988)
Geoffrey Parker, The Grand Strategy of Philip II (1998)
N. A. M. Rodger, The Safeguard of the Sea (1997)
Julian S. Corbett, Drake and the Tudor Navy (1898)
Susan A. Skilliter, William Harborne and the Trade with Turkey (1977)
Neil Hanson, The Confident Hope of a Miracle (2003)
Leonel Sharp'ın Tilbury konuşmasını aktaran mektup (yaklaşık 1623–24)

Bu dosya I. Elizabeth hayatının içinde de karşına çıkar.

Bu dosyayı oyna

I. Elizabeth: dosyayı sen yönet

I. Elizabeth · İngiltere ve İrlanda Kraliçesi

Tarihte gerçekte ne oldu

Kaynaklar

Diğer savaş dosyaları