1304 – 1368/69

İbn Battûta olarak yaşa

Hacca çıkan yirmi bir yaşında bir kadı oğlu, eve dönmeden önce kaç sultanın sofrasında oturur?

Tanca'da, kadı yetiştiren Berberî bir ailenin çocuğusun. Boğazın karşısında Endülüs görünür; arkandaki yolların ucu Çin'e çıkar. Elinde Mâlikî fıkhı, içinde Mekke arzusu var. Kafile yok, yoldaş yok.

İbn Battûta (Ebû Abdullah Muhammed) · Tanca'lı bir kadı oğlu; Mâlikî fakih

Bu dosyada Tanca'dan hacca çıkan bir kadı oğlunun bütün hayatını yaşayacaksın. Altı yedi yaşında, babanın evinde başlıyorsun. Hayatının ilk yirmi yılı hakkında elimizde neredeyse hiçbir şey yok; o yılları, o çağda bir Tancalı çocuğun başına gelebilecek şeylerle dolduruyorum. Hangisi kaynaklı, hangisi temsilî, kayıtta rozetinden göreceksin.

Sonrası farklı: İbn Battûta, görüp işittiklerini yıllar sonra Granadalı bir yazar olan İbn Cüzey'e anlattırdı. Rihle, yolculuğun neredeyse tek kaynağı. İçinde yanlış tarihler, başkalarından alınmış sayfalar ve tartışmalı geziler var; ben de bu yüzden bazı çapalarda "rivayet" ve "aralık" diyeceğim.

Tarihteki Battûta yirmi dört yıl yolda kaldı, Mekke'den Çin kıyısına, Kilve'den Kırım'a gitti ve Fas'ta kadı olarak öldü. Senin yolun bir kadılık odasında, Mekke'de bir ders halkasında, Delhi'de bir divan masasında ya da bir geminin dibinde de bitebilir. Gerçek Battûta o ay ne yaptıysa yandaki sütunda akacak.

Tarihte gerçekte ne oldu

HESAPİbn Battûta 24 ya da 25 Şubat 1304'te (17 Receb 703) Tanca'da doğdu; tarih ve yer Rihle'nin başındaki kayda dayanır. 14 Haziran 1325'te (2 Receb 725), yirmi bir yaşında, yalnız, hacca çıktı. Ölümü 1368 ya da 1369'dur, Fas'ta; şehir, gün ve sebep bilinmiyor. Tanca'daki türbe yerel bir gelenektir.

Kuzey Afrika kıyısından İskenderiye ve Kahire'ye, oradan Şam'a gitti; Kasım 1326 dolayında Mekke'de ilk haccını yaptı (Rihle'ye göre yolda kısa evlilikler yaptı). İskenderiye'de Burhâneddin el-A'rac'ın Hindistan, Sind ve Çin yolculuğunu önceden söylediği anlatısı Rihle'de geçer: RİVAYET, araştırmacılar sahnenin yolculuktan sonra yazıldığını düşünür. 1327'de Irak ve İran'ı (Necef, Şiraz, Bağdat, Tebriz) gördü, Mekke'ye döndü ve orada mücavir olarak bir ile üç yıl arasında kaldı. Şam, Mekke ve Bağdat anlatılarında İbn Cübeyr'in metinlerinden yararlandığı düşünülür.

TARTIŞMALIRihle'ye göre Yemen'den Zeyla'ya, Mogadişu'ya, Mombasa'ya ve Kilve'ye gitti (1328–1330 aralığında; bazıları 1331 sonrasına koyar). Bu Doğu Afrika yolculuğunun sırası ve tarihi araştırmacılar arasında tartışmalıdır.

1330'dan sonra Anadolu'ya Lazkiye'den Alanya'ya bir Ceneviz gemisiyle geçti. Ahîlerin zaviyelerini, Aydınoğulları'nı (Birgi), Orhan Bey'in Bursa'sını ve Candaroğlu Süleyman Paşa'nın Kastamonu'sunu anlatır. Orhan'la yüz yüze görüşüp görüşmediği net değil. Yıllar 1330–1332 aralığındadır.

TARTIŞMALISinop'tan Kırım'a, Altın Orda Hanı Özbek'in ordugâhına, oradan Bayalun Hatun'un kafilesiyle İstanbul'a gittiğini yazar. İmparatorun adı ve tarihler çağdaş Bizans kaynaklarıyla tutmuyor; bazı araştırmacılar bu gezinin gerçekleşmediğini savunur.

Orta Asya'dan geçip Eylül 1333'te İndus kıyısına vardı. Delhi'de Muhammed bin Tuğluk onu kadı atadı (yıllık on iki bin dinar yalnızca Rihle'de geçer). 1341 dolayında Şihâbeddin Câmî olayı yüzünden gözetim altına alındı, bir süre derviş hırkası giydi; sultan onu Çin'e elçi seçti. Kalikut'ta cuma namazı için karada kaldı; Çin'e giden gemiler battı. Delhi'ye dönmedi.

Maldivler'e gitti: kadı oldu, evlendi, vezirle çatışarak ayrıldı (1343–1344). Seylan, Bengal, Sumatra üzerinden Çin kıyısına gittiği anlatılır; Pekin'e vardığı tartışmalıdır. 1348'de Şam'da veba salgınını yaşadı. 1349'da Fes'e, sonra Tanca'ya döndüğünde annesinin birkaç ay önce vebadan öldüğünü, babasının on beş yıl önce öldüğünü öğrendi. 1350'de Endülüs'ü, 1352–1354'te Mali'yi gezdi; Mansa Süleyman'ın sarayında yüz miskal altın ve bir hil'at aldı.

Merînî Sultanı Ebû İnân'ın emriyle yolculuğunu Gırnatalı kâtip İbn Cüzey'e yazdırdı; Rihle Aralık 1355'te tamamlandı. Fas'ta bir kasabada kadılık yaptı ve 1368/1369'da öldü.

TEMSİLİBu dosyadaki çapalar dışındaki olayların hepsi temsilîdir: o çağda bir yolcunun, bir kadı oğlunun, bir kadının başına gelebilecek şeyler. Köle ticareti çağın gerçeğiydi ve burada övülmedi, ayrıntılandırılmadı.

Kaynaklar

• İbn Battûta, Tuhfetü'n-nüzzâr fî garâibi'l-emsâr ve acâibi'l-esfâr (Rihle), Aralık 1355
• İbn Battûta Seyahatnâmesi (Türkçe çeviri: A. Sait Aykut), Yapı Kredi Yayınları
• H. A. R. Gibb (çev.), The Travels of Ibn Battuta, A.D. 1325–1354, Hakluyt Society (1958–1994)
• C. Defrémery & B. R. Sanguinetti (yay.), Voyages d'Ibn Batoutah (1853–1858)
• Ross E. Dunn, The Adventures of Ibn Battuta (1986)
• Tim Mackintosh-Smith, Travels with a Tangerine (2001)
• İbn Haldûn, Mukaddime (Rihle'ye Fas sarayındaki şüphe anlatısı)
• N. Levtzion & J. F. P. Hopkins (der.), Corpus of Early Arabic Sources for West African History (1981)

Diğer hayatlar

• Alp Arslan1029/32 – 1072
• Babür1483–1530
• Barbaros Hayreddin Paşa1466/1478 – 1546
• Simón Bolívar1783–1830
• Cezzar Ahmed Paşa1720 dolayı – 1804
• Babürlü Ekber Şah1542–1605
• I. Elizabeth1533–1603
• Fatih Sultan Mehmed1432–1481
• Halil Kut Paşa1881/82–1957
• Tokugawa Ieyasu1543–1616
• Jeanne d’Arc1412 dolayı – 1431
• Kanuni Sultan Süleyman1494–1566
• Kara Mustafa Paşa1634/35–1683
• Kösem Sultan1589 dolayı – 1651
• Mansa Musa1280 dolayı – 1337
• Napolyon1769–1821
• Selahaddin Eyyubi1137/38 – 1193
• Yavuz Sultan Selim1470–1520
• Yıldırım Bayezid1360–1403