1881/82–1957

Halil Kut Paşa olarak yaşa

Kut'ta bir İngiliz ordusunu teslim alan komutan, o günden sonraki kırk yılı nasıl yaşar? Yenilgiyi, sürgünü ve sessizliği?

İstanbul'da, Abdülhamid'in şehrinde, bir subay olmamış çocuk olarak başlıyorsun. Önünde Harbiye, Makedonya, Trablusgarp, Dicle ve Kut var. Arkasında ise kimsenin tam anlatmadığı yirmi yıl.

Bu hayatı oyna

Halil Kut Paşa · İstanbullu bir çocuk

Doğum	1881 ya da 1882 · İstanbul (YAKLAŞIK)
Meslek	Subay, kurmay eğitimli
Akrabalık	Enver Paşa'nın amcası; yaşça birbirine çok yakın
Soyadı	Kut (1934)
Ana dil	Türkçe
Tarihteki ömrü	75 yıl (YAKLAŞIK)

Bu dosyada Kut'ta İngiliz generali teslim alan adamın yalnızca o gününü değil, bütün hayatını yaşayacaksın. Altı yaşında, İstanbul'da, henüz kimse olmayan bir çocuk olarak başlıyorsun.

Tarihteki yol belli: askerî okullar, Harbiye, Makedonya, Trablusgarp, Balkan Savaşları, Doğu ve Irak cepheleri, Kut, Bağdat'ın kaybı, mütareke, Bekirağa Bölüğü, kaçış, Moskova, Berlin, dönüş. Senin yolun öyle olmak zorunda değil. Memur olabilirsin, Trablusgarp'ta kalabilirsin, Kut'ta farklı bir karar verebilirsin, Bağdat'ı tutabilir, Sovyetler'de kalabilir ya da Kurtuluş Savaşı'nın içinde yer alabilirsin.

Gerçek Halil Paşa o yıl ne yaptıysa yandaki sütunda göreceksin. Kaynakların ayrıldığı yerlerde YAKLAŞIK ya da RİVAYET yazdım. 1915'te Doğu'da yaşananlar bugün de tartışılıyor; o dönemi dürüstçe, tek taraflı olmadan anlatmaya çalıştım.

Tarihte gerçekte ne oldu

YAKLAŞIKHalil Kut 1881 ya da 1882'de İstanbul'da doğdu. Enver ve Nuri Paşa'nın amcasıydı; yaşça onlara çok yakındı.

YAKLAŞIKHarbiye'yi bitirip mümtaz yüzbaşı oldu. Kaynaklar mezuniyet yılını 1902 ile 1905 arasında verir. Mustafa Kemal ile sınıf arkadaşıydı.

İttihat ve Terakki Cemiyeti'ne girdi. II. Meşrutiyet sonrasında İran'daki meşrutiyet hareketine destek için gönderilenler arasında anıldı.

YAKLAŞIKTrablusgarp Savaşı (1911–12) ve Balkan Savaşları'nda (1912–13) görev aldı. 1913'te Bâb-ı Âli Baskını'ndan sonra İstanbul Merkez Komutanlığı'na getirildi.

15 Nisan 1915'te Dilman'da komutasındaki kuvvet Ruslara karşı geri çekildi. 1915 baharında Van ve Bitlis çevresinde komutan olarak anılır; bu dönemdeki olaylar ve onun sorumluluğu Türk ve Ermeni kaynaklarında, uluslararası tarihçilikte tartışmalıdır.

Aralık 1915'te 9. Kolordu ile Irak cephesine geldi. 13 Ocak 1916 Vadi ve 21 Ocak 1916 Felahiye muharebelerinde İngiliz yardım kuvvetlerini geri püskürttü.

19 Nisan 1916'da Goltz Paşa'nın ölümü üzerine Mirliva rütbesiyle Altıncı Ordu komutanı oldu. 29 Nisan 1916'da Kut'ül-Amare'de General Townshend ve yaklaşık on üç bin kişi teslim oldu.

RİVAYET · KESİN DEĞİLİngilizlerin Townshend'in serbest bırakılması için para önerdiği, bu teklifin reddedildiği anlatılır. Esirlerin Anadolu'ya yürüyüşü sırasında çok sayıda ölüm yaşandı; sayılar kaynaklarda farklıdır.

24 Şubat 1917'de Kut geri alındı, 11 Mart 1917'de Bağdat düştü. Halil Paşa'nın o sırada komutanlığı, komuta devri tarihleri kaynaklarda farklı anlatılır.

YAKLAŞIK1918'de Kafkasya'da yeğeni Nuri Paşa'nın Kafkas İslam Ordusu ile birlikte çalıştı; Bakü 15 Eylül 1918'de alındı. Halil Paşa'nın bu harekâttaki yeri kaynaklarda ayrıntılı değil.

YAKLAŞIKMütarekeden sonra Ermenistan'a elçilik görevi verildi ama yoldan döndürüldü; İtilaf güçlerince tutuklandı ve Bekirağa Bölüğü'nde tutuldu. Kaçış tarihi 1919 ile 1920 arasında değişir.

RİVAYET · KESİN DEĞİLSivas'ta Mustafa Kemal Paşa ile görüştüğü, Sovyetlerle bağlantıdan sorumlu olduğu ve Moskova'dan Ankara hükümeti için altın ve silah getirdiği anlatılır. Ayrıntılar çelişkilidir.

Türkiye'de kalmasına izin verilmediği için Moskova'ya, ardından 1922'de Berlin'e gitti. 1923'te özel izinle döndü ve 14 Temmuz'da emekli oldu. 1934'te “Kut” soyadını aldı.

20 Ağustos 1957'de İstanbul'da öldü (gırtlak kanseri anlatılır). Anıları 1972'de yayımlandı.

Kaynaklar

Halil Kut, Bitmeyen Savaş: Kut'ül Ammare Kahramanı Halil Paşa'nın Anıları (1972)
Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi, “Halil Kut” maddesi
Ahmet Emin Yalman, Turkey in the World War (1930)
Edward J. Erickson, Ordered to Die (2001); Edward J. Erickson, Ottoman Army Effectiveness in World War I (2007)
Ronald Wilson, The Fall of Kut and its Aftermath
1915 olayları için Ermeni ve uluslararası tarihçilik ile Türk resmî tarihçiliğinin karşıt çalışmaları
Genelkurmay Başkanlığı, Birinci Dünya Savaşı'nda Türk Harbi, Irak Cephesi

Bu hayattaki derin savaş dosyaları