1280 dolayı – 1337

Mansa Musa olarak yaşa

Tahtta bir yabancının oturduğu bir sarayda doğan çocuk mansa olur mu? Olmayabilir de.

Niani'de, Keita ailesinin çocukları arasında başlıyorsun. Tahtta azatlı bir asker oturuyor. Önünde Kur'an levhası, griotların şarkıları, okyanusa açılan bir filo ve Sahra var.

Bu hayatı oyna

Mansa Musa · Keita soyundan bir şehzade; sözlü gelenekte Kankan'ın oğlu

Doğum	1280 dolayı (HESAP; kaynakta yok) · Niani çevresi
Soy	Keita. İbn Haldûn'a göre Sundiata'nın kardeşi Ebû Bekir'in torunu
Anne	Kankan (Kanku). Sözlü gelenekte geçen ad; belirsiz
Baba	Sözlü gelenekte Faga Laye; kesin değil
Tahta çıkış	1312 dolayı (1307–1312 arası tarihler verilir)
Tarihteki ömrü	57 yıl dolayı (HESAP; ölüm 1337, bazılarına göre 1332)

Bu dosyada Mali'nin dokuzuncu mansasının bütün hayatını yaşayacaksın. Niani'de, altı yedi yaşında bir Keita çocuğu olarak başlıyorsun. Doğduğun yılı bilen yok; ben 1280 dolayını seçtim ve bunu bir hesap olarak not ediyorum.

Musa'nın hayatından elimizde kalan, Kahire'de konuştuğu insanların el-Ömerî'ye anlattıkları, İbn Haldûn'un dinlediği birkaç tanık ve üç yüz yıl sonra Timbuktu'da yazılmış kroniklerden ibaret. Çocukluğu, gençliği, tahttan önceki yılları için tek satır yok. O yılları, o çağda bir şehzadenin başına gelebilecek şeylerle dolduruyorum; hangisi kaynaklı, hangisi temsilî, her satırda göreceksin.

Tarihteki Musa'nın yolu okyanusa açılan bir selef, emanet bir taht, Kahire'yi sarsan bir hac ve bir camiyle biter. Senin yolun bir kervanda, Timbuktu'da bir medresede ya da Mekke'de bir evde de bitebilir. Gerçek Musa o yıl ne yaptıysa yandaki sütunda akacak.

Tarihte gerçekte ne oldu

HESAPMusa'nın doğum yılı bilinmiyor; 1280 dolayı modern bir tahmindir. Tahta çıkışı için 1307 ile 1312 arası tarihler verilir. İbn Haldûn 25 yıl hüküm sürdüğünü yazar; 1312'den sayınca ölüm 1337 olur. Bazı araştırmacılar 1332'yi savunur.

İbn Haldûn'a göre Musa, Sundiata'nın kardeşi Ebû Bekir'in torunudur. Sözlü gelenekte annesinin adı Kankan (Kanku) olarak geçer ve Musa "Kankan Musa" diye anılır; bu adın tarihî dayanağı belirsizdir.

Musa'nın çocukluğunda Mali tahtında Keita soyundan olmayan, azatlı bir asker olan Sakura oturuyordu. Sakura hacca gitti ve dönüşte Trablus yakınında öldürüldü (İbn Haldûn; yıllar YAKLAŞIK).

RİVAYETSelefinin önce iki yüz, sonra iki bin tekneyle Atlas Okyanusu'na açıldığı ve dönmediği hikâyesinin tek kaynağı, Musa'nın Kahire'de anlattıklarıdır (el-Ömerî). Bu mansaya modern anlatılarda "II. Ebû Bekir" denir; el-Ömerî ad vermez, İbn Haldûn'un listesinde Musa'dan önceki mansa Muhammed'dir.

Musa Kahire'de, altın ülkelerini fethedip orada İslam'ı yaydıklarında altının azaldığını, bu yüzden madenci toplulukları kendi hâllerine bırakıp haraçla yetindiklerini anlattı (el-Ömerî).

1324'te hacca gitti. Kahire'de Sultan en-Nâsır Muhammed'in huzurunda yeri öpmeyi reddetti; dağıttığı altın şehirde altının değerini düşürdü. Dönüşte parası bitti ve tüccarlardan 300 dinara 700 dinar ödemek üzere borç aldı. Ayrıntılar hac bölümündedir.

YAKLAŞIKGao bu yıllarda Mali'ye bağlandı; İbn Haldûn fethi komutan Sagmandia'ya, es-Sa'dî Musa'nın dönüşte oradan geçişine bağlar. Timbuktu'daki Cingereber Camii'nin yapımı 1327 dolayına konur ve bugün de ayaktadır.

Gırnatalı es-Sâhilî Musa ile Mali'ye geldi, Niani'de kubbeli bir salon yaptı ve karşılığında 12 bin miskal altın tozu aldı (İbn Haldûn). 1346'da Timbuktu'da öldü.

Kahireli alacaklı Sirâceddin İbnü'l-Küveyk borcun peşinden Mali'ye geldi ve Timbuktu'da öldü; oğlu parayı tahsil edip Mısır'a döndü (İbn Battûta).

Musa, Merînî Sultanı Ebü'l-Hasan Tlemsen'i alınca (1337) ona elçi gönderdi. Karşılık elçilik Mali'ye Musa'dan sonra vardı (İbn Haldûn).

Musa'dan sonra oğlu Mağan (Muhammed) dört yıl kadar, ardından kardeşi Süleyman yirmi yıl kadar hüküm sürdü. İbn Battûta 1352–53'te Süleyman'ın sarayını gördü: yere toz serpen saray halkını, kubbe ve şemsiye altındaki tahtı, bayram günü maskeli griotları anlattı. Bunlar Musa'dan sonrasının tanıklığıdır.

TEMSİLİBu dosyadaki çapalar dışındaki olayların hepsi temsilîdir: o çağda Mali sarayında, Sahel'de ve Sahra yollarında bir şehzadenin ya da mansanın başına gelebilecek şeyler. Musa'nın hayatının büyük kısmı için kaynak yoktur.

1375 tarihli Katalan Atlası, Musa'yı Sahra'nın güneyinde, elinde altın bir külçeyle tahtında oturan bir kral olarak çizer: "Musse Melly".

Kaynaklar

İbn Fazlullah el-Ömerî, Mesâlikü'l-ebsâr (1337–38 dolayı)
İbn Battûta, Rıhle (Mali yolculuğu 1352–53)
İbn Haldûn, Kitâbü'l-İber (14. yy sonu)
Es-Sa'dî, Târîhu's-Sûdân (17. yy; geç kaynak)
Mahmûd Kâti'ye bağlanan Târîhu'l-fettâş (geç ve metni tartışmalı)
Katalan Atlası (1375)
N. Levtzion & J. F. P. Hopkins (der.), Corpus of Early Arabic Sources for West African History (1981)
N. Levtzion, Ancient Ghana and Mali (1973)
Michael A. Gomez, African Dominion (2018)

Bu hayattaki derin savaş dosyaları