1720 dolayı – 1804

Cezzar Ahmed Paşa olarak yaşa

Bosna’da adı bilinmeyen bir köy çocuğu, bir gün Akka’nın surlarında Napolyon’un önünde dikilir mi?

Bosna’nın dağ köylerinde başlıyorsun. Önünde İstanbul’da bir iskele, Mısır’da bir Memlük beyinin kapısı, Beyrut’ta bir kuşatma ve Akka’nın surları var. Erken yıllar kaynaklarda ya yok ya rivayet.

Bu hayatı oyna

Cezzar Ahmed Paşa · Bosna’da adı bilinmeyen bir köy çocuğu (RİVAYET)

Doğum	1720 dolayı (YAKLAŞIK; kaynaklar 1720–1735 arası verir, oyun 1720’yi kullanır, HESAP) · Bosna (Hersek yönü), köy belirsiz
Aile	Adı, mesleği ve inancı kaynaklarda ayrışır; Hıristiyan bir aileden geldiği ve sonradan Müslüman olduğu anlatılır (RİVAYET)
Lakap	“Cezzar”: Arapçada kasap, kesen. Kökeni RİVAYET (Mısır yıllarında takıldığı söylenir)
Efendisi	Mısır’da Memlük beyi Ali Bey el-Kebir (hizmeti 1760’lar, YAKLAŞIK)
Görev	Sayda valisi (1775’ten), Akka merkezli; birkaç kez Şam valisi ve hac emiri
Tarihteki ömrü	84 yıl dolayı (1720 kabulüyle, HESAP; ölüm Mayıs 1804, Akka)

Bu dosyada Cezzar Ahmed Paşa’nın bütün hayatını yaşayacaksın. Bosna’da bir köy çocuğu olarak başlıyorsun. Nerede doğduğunu, kimin oğlu olduğunu, kaç yaşında yola çıktığını kimse yazmamış; doğum için 1720 dolayını seçtim ve bunu bir hesap olarak not ediyorum.

Elimizdeki sağlam kayıt Akka’dan sonrası: gezginlerin, konsolosların ve kâtiplerin anlattığı bir vali, Napolyon’un ordusunu iki ay oyalayan surlar, bir de “Cezzar” lakabı. Gençliğine dair anlatılanların çoğu rivayet; her satırın altında hangisinin kaynaklı, hangisinin rivayet, hangisinin temsilî olduğunu yazıyorum. Sertliğiyle de anılıyor. Bunu övmeyeceğiz, süslemeyeceğiz; kararların bedeli sana yazılacak.

Tarihteki yol belli: İstanbul, Mısır, bir Memlük beyinin kapısı, Beyrut, Sayda, Akka. Senin yolun Bosna’da bir sınır köyünde, İstanbul’da bir konakta, Kahire’de bir beyin sofrasında ya da Fransız ordusunun yanında da bitebilir. Gerçek Ahmed o yıl ne yaptıysa yandaki sütunda akacak.

Tarihte gerçekte ne oldu

HESAPCezzar Ahmed Paşa’nın doğum yılı ve yeri kesin değil: kaynaklar 1720–1735 arası verir, oyun 1720’yi kullanır. Aile adı, mesleği ve inancı kaynaklarda ayrışır. Hıristiyan bir aileden geldiği ve sonradan Müslüman olduğu anlatılır.

RİVAYETBosna’dan gençken ayrılıp İstanbul’a gittiği, orada köle olarak satıldığı ve bir Mısırlı tarafından Mısır’a götürüldüğü anlatılır. Çıkış sebebi için yoksulluk ve işlenen bir suç gibi iki ayrı hikâye dolaşır. Hepsi geç tarihli anlatılardır.

Mısır’da bir Memlük hanesinde yetişti, Ali Bey el-Kebir’in hizmetinde yükselip bey rütbesine çıktı. “Cezzar” (kasap, kesen) lakabının kökeni RİVAYET; Ali Bey’in düşmanlarını ortadan kaldırma görevleriyle bağlantılı anlatılır.

YAKLAŞIKAli Bey’le arasını bozup Mısır’dan Suriye’ye geçti (1768–1770 arası). Lübnan Emiri Yusuf Şihab’ın hizmetinde Beyrut’ta görev aldı. 1772’de Rus donanması ve Zahir el-Ömer’in kuvvetleri Beyrut’u kuşattı; Cezzar şehri savundu.

1775’te Zahir el-Ömer’in düşmesinin ardından Sayda valisi oldu ve merkezini Akka’ya taşıdı. Akka’nın surlarını ve Cezzar Camii’ni (1781–82 dolayı) yaptırdı. Bunun masrafını pamuk ve buğday ticaretine el koyarak ve ağır vergilerle karşıladığı anlatılır; Fransız tüccarlar bundan yakındı.

YAKLAŞIK1780’lerin ortasından başlayarak birkaç kez Şam valisi oldu ve hac emirliğini üstlendi. Yıllar ve ayrıntılar kaynaklarda ayrışır. İstanbul’la ilişkisi birkaç kez gerildi; görevden alındığı ve yeniden atandığı yıllar oldu.

Napolyon 20 Mart–20 Mayıs 1799 arasında (61 gün) Akka’yı kuşattı. İngiliz amiral Sidney Smith, Fransızların kuşatma toplarını taşıyan filoyu denizde ele geçirdi; kral yanlısı Fransız mühendis Phélippeaux savunmanın mühendisliğini yürüttü. Veba, kayıplar ve mühimmat eksikliği Fransız ordusunu zayıflatmıştı. Napolyon kuşatmayı kaldırıp Mısır’a döndü ve bir daha Suriye’ye girmedi.

Mayıs 1804’te Akka’da öldü. Yerine hane memlûklerinden biri geçti; kısa karışıklığın ardından Süleyman Paşa uzun yıllar Akka’yı yönetti (YAKLAŞIK). Cezzar Camii bugün de Akka’nın en büyük camisidir.

TEMSİLİBu dosyadaki çapalar dışındaki olayların hepsi temsilîdir: o çağda ve o koltukta başa gelebilecek şeyler. Sert yönetimi, tekeli ve vergileri çağdaş gezgin ve konsolos anlatılarında geçer; burada kararların bedeli olarak (itibar, bağ, esnaf ve köy kaybı) yazıldı, ayrıntılandırılmadı.

Kaynaklar

TDV İslâm Ansiklopedisi, “Cezzâr Ahmed Paşa” maddesi
Thomas Philipp, Acre: The Rise and Fall of a Palestinian City, 1730–1831 (2001)
Amnon Cohen, Palestine in the 18th Century (1973)
Abdurrahman el-Cebertî, Acâibü’l-âsâr fi’t-terâcim ve’l-ahbâr (Mısır kroniği)
Constantin-François Volney, Voyage en Égypte et en Syrie (1787)
Encyclopaedia of Islam, “Djazzār Aḥmad Pasha” maddesi
Henry Laurens, L’Expédition d’Égypte, 1798–1801 (1989)
Juan Cole, Napoleon’s Egypt: Invading the Middle East (2007)
Napoléon Bonaparte, Correspondance de Napoléon Ier (Akka kuşatması mektupları)

Bu hayattaki derin savaş dosyaları