1483–1530

Babür olarak yaşa

Üç kez kazandığın Semerkant üç kez elinden giderse, yeni bir yurt nerede kurulur?

Fergana'nın Andican şehrinde, hem Timur'un hem Cengiz'in soyundan bir çocuk olarak başlıyorsun. Babanın güvercinliği henüz ayakta. Önünde üç kez alınıp kaybedilecek bir Semerkant, yurtsuz yıllar, Hindukuş'un ardında bir Kâbil ve bir gün Hindustan var.

Bu hayatı oyna

Zahîrüddin Muhammed Babür · Fergana'nın Timurlu şehzadesi

Doğum	14 Şubat 1483 · Andican (Fergana)
Baba	Ömer Şeyh Mirza · Timur'un soyundan, Fergana hâkimi
Anne	Kutluk Nigâr Hanım · Cengiz soyundan, Moğolistan Hanı Yunus Han'ın kızı
Tahta çıkış	Haziran 1494 · on bir yaşında (Hicrî sayımla on iki)
Dil	Çağatay Türkçesi; Farsçayı da iyi bilirdi
Ölüm	26 Aralık 1530 · Agra · 47 yaşında

Bu dosyada Zahîrüddin Muhammed Babür'ün hayatını yaşayacaksın. Altı yaşında, Fergana'nın Andican şehrinde, Timurlu bir çocuk olarak başlıyorsun. Babürnâme, yazarı hatalarını da yazan nadir hatıralardan biri; bu dosyanın sesi büyük ölçüde oradan geliyor.

Çapalar, yandaki gölge sütunu ve dünyadan satırlar gerçek tarihtir. Babür'ün kimi ayrıntıları yalnızca kendi anlattığına dayanıyor; kaynakların ikiye ayrıldığı yerde bunu söyleyeceğim. Aradaki boşlukları o çağın bir şehzadesinin başına gelebilecek olaylarla dolduruyorum. Onların hepsi TEMSİLİ.

Tarihteki Babür Semerkant'ı üç kez alıp üç kez kaybetti, yurtsuz kaldı, Kâbil'de yeniden başladı ve Hindustan'da bir hanedanın kurucusu olarak öldü. Senin yolun bir Fergana beyliğinde, Herat'ta bir şair odasında, Şeybânî'nin çadırında ya da Kâbil bahçesinde de bitebilir. Gerçek Babür her ay ne yaptıysa yandaki sütunda akacak.

Tarihte gerçekte ne oldu

Zahîrüddin Muhammed Babür, 14 Şubat 1483'te Fergana'nın Andican şehrinde doğdu. Babası Ömer Şeyh Mirza Timur soyundandı, annesi Kutluk Nigâr Hanım Cengiz soyundan Yunus Han'ın kızıydı. Babür bu yüzden kendini hem Timurlu hem Çağataylı sayardı. Ömer Şeyh Mirza 8 Haziran 1494'te güvercinliğin çökmesiyle öldü; Babür on bir yaşında (Hicrî sayımla on iki) mirza oldu.

YAKLAŞIKSemerkant'ı üç kez aldı. İlkinde (1497–98) yaklaşık yüz gün tuttu; ikincisinde (1500–01) Sar-ı Pul'da Şeybânî Han'a yenilip kuşatıldı, ablası Hanzade Begüm'ün Şeybânî ile evlenmesini kabul edip gece şehri bıraktı; üçüncüsünde (1511–12) Safevî yardımıyla girdi, Gazdivan'daki yenilgiden sonra bıraktı. Aylar YAKLAŞIK verilmiştir.

Yurtsuz yılların (1501–1504) sonunda birkaç yüz atlıyla Hindukuş'u aşıp Kâbil'i aldı (1504). 1507'de Mirza yerine Padişah unvanını aldı. Herat'a 1506 sonunda gitti ve yirmi gün kaldı; Herat'ın Timurlu hükümdarı Hüseyin Baykara aynı yıl ölmüştü.

RİVAYETŞah İsmail ile ittifak: Şeybânî'nin Aralık 1510'daki ölümünden sonra Babür Safevî yardımıyla Semerkant'a döndü. Bazı kaynaklar onun Şah'ın üstünlüğünü kabul ettiğini, Şii giysi giydiğini ve hutbeyi Şah adına okuttuğunu yazar; Babür bunu anılarında bu şekilde anlatmaz. Kaynaklar burada ikiye ayrılır.

HESAPBirinci Panipat, 21 Nisan 1526. Babür'ün ordusu on-on beş bin kişi dolayında, İbrahim Lodi'nin ordusu bunun birkaç katı sayılır; Babürnâme'deki sayılar modern araştırmacılarca düzeltilmiştir. Babür, araba ve top düzenini (Rûmî usulü) kullandı: arabaları ipler ve deri bağlarla birbirine bağladı, arabaların arasına tüfekçileri ve topları yerleştirdi. Topçubaşılar Ustad Ali Kulı ve Mustafa Rûmî'ydi; Osmanlı topçuluğunu bilen ustalardı. İbrahim Lodi sahada öldü.

Hanva'da (16 Mart 1527) Rana Sanga'nın Raçput birliklerini, Gogra'da (6 Mayıs 1529) Mahmud Lodi'nin Afgan güçlerini ve Bengal Sultanı'nın birliklerini yendi. Hanva'dan önce şarabı bırakmaya yemin etti ve Müslümanlardan alınan damga vergisini kaldırdı.

Babürnâme Çağatay Türkçesiyle yazıldı. 1494'te Fergana'daki tahta çıkışıyla başlar; arada kayıp ya da yazılmamış yıllar vardır. Babür kendi hatalarını, korkularını ve sevgilerini saklamaz. Abdürrahim Han eseri Akbar için 1589'da Farsçaya çevirdi. Babür aynı zamanda Türkçe ve Farsça şiirler yazdı; Divan'ı vardır.

RİVAYETOğlu Hümayun 1530 sonbaharında ağır hastalandı. Rivayete göre Babür onun yatağının çevresinde dönüp "hastalığını bana ver" diye dua etti; Hümayun iyileşti, Babür hastalandı. Hikâye sonraki kuşakların kaynaklarında geçer, Babürnâme'de bulunmaz. Babür 26 Aralık 1530'da Agra'da öldü. Önce Agra'ya gömüldü, sonra cenazesi Kâbil'e taşındı.

TEMSİLİBu dosyada çapalar ve gölge sütunundaki satırlar dışındaki olayların hepsi temsilîdir: o çağda bir Timurlu şehzadesinin başına gelebilecek şeyler. Ayşe Sultan Begüm'in evliliği, Kâbil'de lale saymak, Herat'taki şiir meclisleri gibi ayrıntılar kaynaklara dayansa da yıl ve ay düzeyinde YAKLAŞIK sayılmalıdır.

Kaynaklar

Zahîrüddin Muhammed Babür, Babürnâme (Çağatay Türkçesi; Wheeler M. Thackston çevirisi, 2002)
Annette S. Beveridge (çev.), The Babur-nama in English (1922)
Reşit Rahmeti Arat (çev.), Babür: Vekayi (Türk Tarih Kurumu, 1943–46)
Stephen F. Dale, The Garden of the Eight Paradises: Babur and the Culture of Empire (2004)
Gülbeden Begüm, Hümayunnâme (16. yy sonu)
Kâtip Çelebi ve Osmanlı kaynaklarında Hindustan haberleri (ikincil)

Bu hayattaki derin savaş dosyaları